Phát triển kinh tế tập thể – cơ hội mới, thách thức lớn. Kỳ 2: Những điểm nghẽn

Nội lực chưa đủ mạnh

Số lượng hợp tác xã tăng lên là tín hiệu tích cực nhưng chưa đủ phản ánh “sức khỏe” của khu vực kinh tế tập thể. Bên cạnh những đơn vị chủ động đổi mới, vẫn còn một bộ phận hoạt động cầm chừng, thiếu thực chất, chưa phát huy vai trò liên kết thành viên. Toàn thành phố hiện có 404 hợp tác xã thuộc các nhóm tạm ngừng hoạt động, hoạt động hình thức, ngừng hoạt động hoặc đang chờ giải thể. Một số đơn vị gần như chỉ tồn tại trên hồ sơ, không duy trì đầy đủ bộ máy quản lý, không tổ chức đại hội thành viên, thiếu địa điểm làm việc và không có hoạt động sản xuất, kinh doanh rõ ràng. Thực trạng này ảnh hưởng đến hiệu quả sử dụng nguồn lực và chất lượng phát triển chung của khu vực kinh tế tập thể.

Nhiều sản phẩm của các hợp tác xã trên địa bàn được bày bán, giới thiệu tại Trung tâm Hỗ trợ phát triển hợp tác xã (Liên minh Hợp tác xã thành phố).

Nguyên nhân trước hết nằm ở nội lực hạn chế. Phần lớn hợp tác xã có quy mô nhỏ, vốn tích lũy hạn chế, khó đầu tư công nghệ và mở rộng sản xuất. Nhiều đơn vị chưa xây dựng được phương án kinh doanh dài hạn, thiếu khả năng tìm kiếm thị trường, trong khi hoạt động vẫn phụ thuộc nhiều vào kinh nghiệm của người đứng đầu.

Chất lượng đội ngũ quản lý chưa theo kịp yêu cầu đổi mới. Trong số gần 6,5 nghìn cán bộ quản lý hợp tác xã, chỉ có khoảng 15,6% trình độ cao đẳng trở lên, còn lại là trung cấp, sơ cấp hoặc chưa qua đào tạo. Năng lực quản trị tài chính, tiếp thị, ứng dụng thương mại điện tử và xây dựng hợp đồng liên kết vẫn là điểm yếu ở không ít đơn vị. Khi thiếu kiến thức và kỹ năng quản trị, hợp tác xã khó vận hành chuyên nghiệp, sức cạnh tranh hạn chế. Sự gắn kết giữa các thành viên ở một số nơi chưa chặt chẽ, lợi ích từ việc tham gia hợp tác xã chưa đủ rõ để tạo động lực cùng đầu tư, phát triển.

Ông Mông Văn Phú, Giám đốc Hợp tác xã Dịch vụ nông nghiệp Thiên Phú Lục Ngạn (xã Biển Động) cho biết, Hợp tác xã hiện có 8 thành viên, chủ yếu sản xuất táo và vải thiều. Dù mong muốn liên kết để hỗ trợ nhau trong sản xuất, tiêu thụ sản phẩm nhưng đầu ra vẫn chủ yếu do từng hộ tự tìm kiếm. Thị trường thiếu ổn định khiến đơn vị khó vận động thêm thành viên.

Thực tế này cho thấy, thành lập hợp tác xã mới chỉ là bước khởi đầu. Muốn trở thành chỗ dựa cho thành viên, hợp tác xã phải tạo được lợi ích thiết thực thông qua tổ chức sản xuất, nâng cao chất lượng và mở rộng đầu ra.

Khó và vướng về đất đai, vốn, phương án kinh doanh…

Nội lực hạn chế càng khó khắc phục khi hợp tác xã thiếu đất, mặt bằng sản xuất và nguồn vốn đầu tư. Nhiều đơn vị chưa có điều kiện xây dựng nhà xưởng, cơ sở sơ chế, bảo quản hoặc nâng cấp máy móc, công nghệ. Điều này ảnh hưởng trực tiếp đến năng suất, chất lượng và khả năng mở rộng quy mô. Ông Nguyễn Hoàng Giang, Giám đốc Agribank Chi nhánh Bắc Giang II cho biết: “Nhiều hợp tác xã hình thành tự phát, chủ yếu dựa vào kinh nghiệm sản xuất để điều hành, trong khi năng lực quản trị của hội đồng quản trị còn hạn chế. Bên cạnh đó, không ít hợp tác xã chưa thực hiện đúng quy định về tài chính, kế toán, khiến ngân hàng khó đánh giá chính xác vốn điều lệ, vốn thực góp và hiệu quả hoạt động kinh doanh. Bởi vậy, việc cung cấp hồ sơ phục vụ thẩm định tín dụng gặp rất nhiều khó khăn”.

Cán bộ tín dụng tìm hiểu quy mô sản xuất tại Hợp tác xã Mỳ Thuận Hưởng, xã Nam Dương.

Theo số liệu của Ngân hàng Nhà nước Chi nhánh Khu vực 12, đến ngày 30/9/2026, dư nợ cho vay của các ngân hàng, tổ chức tín dụng đối với khu vực kinh tế tập thể trên địa bàn thành phố Bắc Ninh ước đạt 220 tỷ đồng, chiếm 0,05% tổng dư nợ tín dụng, với 25 khách hàng vay vốn. Kết quả này cho thấy khả năng tiếp cận tín dụng của khu vực còn hạn chế.

Hợp tác xã Du lịch cộng đồng Bản Meo (xã Nam Dương) gồm 7 hộ tham gia, hiện có 12 ha đất rừng, 1.000 m² đất trồng cây lâu năm và 360 m² đất ở. Theo ông Hoàng Tuấn Luyện, Giám đốc Hợp tác xã, làm du lịch cộng đồng phải có quỹ đất lớn mới tạo được cảnh quan, sinh thái để thu hút du khách. Đơn vị đã đề nghị chuyển đổi một phần đất rừng sang đất cho thuê làm dịch vụ đa mục đích, tuy nhiên đến nay vẫn chưa triển khai do chưa có hướng dẫn cụ thể. Hợp tác xã mong muốn cơ quan chức năng, các cấp chính quyền sớm có hướng dẫn chuyển đổi mục đích sử dụng đất, tạo điều kiện để đơn vị huy động nguồn lực đầu tư hạ tầng, cảnh quan phát triển du lịch cộng đồng.

Nếu vốn, đất đai là điều kiện đầu tư thì thị trường quyết định khả năng duy trì sản xuất. Một số hợp tác xã đã có sản phẩm nhưng chưa xây dựng được thương hiệu, thiếu hợp đồng tiêu thụ ổn định, khó tiếp cận hệ thống bán lẻ hiện đại, thương mại điện tử và thị trường xuất khẩu. Sản phẩm vì thế vẫn phụ thuộc vào thương lái hoặc nhu cầu từng thời điểm, khiến doanh thu thiếu ổn định. Với hợp tác xã nông nghiệp, yêu cầu ngày càng cao về chất lượng, an toàn, mã số vùng trồng, truy xuất nguồn gốc, đóng gói và bảo quản càng tạo thêm áp lực. Đáp ứng các tiêu chuẩn này đòi hỏi vốn, nhân lực am hiểu quy trình và khả năng tổ chức sản xuất đồng bộ, trong khi đây đều là những điều kiện nhiều hợp tác xã chưa đáp ứng được.

Vì vậy, tháo gỡ điểm nghẽn cần được thực hiện đồng bộ. Cùng với tạo điều kiện tiếp cận tín dụng, mặt bằng sản xuất theo quy định, cần hỗ trợ hợp tác xã nâng cao năng lực quản trị, cải tiến quy trình, xây dựng thương hiệu và kết nối tiêu thụ. Chỉ khi những điều kiện này cải thiện, nguồn lực hỗ trợ mới chuyển hóa thành hiệu quả sản xuất, kinh doanh.

Vẫn còn khoảng cách với thực tiễn

Những năm gần đây, Đảng và Nhà nước, các địa phương đã có nhiều cơ chế, chính sách phát triển kinh tế tập thể nhưng không phải đơn vị nào cũng nắm đầy đủ thông tin, hiểu rõ điều kiện thụ hưởng và đủ khả năng hoàn thiện hồ sơ.

Sản xuất nấm đông trùng hạ thảo tại Hợp tác xã Nuôi cấy đông trùng hạ thảo Hùng Uyên, phường Cảnh Thụy.

Bà Nguyễn Thị Uyên, Giám đốc Hợp tác xã Nuôi cấy đông trùng hạ thảo Hùng Uyên (phường Cảnh Thụy) thừa nhận: “Mặc dù hiện có nhiều chính sách hỗ trợ hợp tác xã về ứng dụng khoa học công nghệ, đất đai hay vay vốn ưu đãi, nhưng do vướng nhiều thủ tục cùng năng lực nội tại nên chúng tôi vẫn chưa được tiếp cận đầy đủ những chương trình này”. Trên thực tế, những hợp tác xã còn yếu thường gặp nhiều khó khăn nhất trong tiếp cận chính sách do thiếu cán bộ chuyên trách, thông tin, năng lực xây dựng phương án và nguồn lực để hoàn thiện các thủ tục hỗ trợ. Vì vậy, có tình trạng chính sách đã có nhưng mức độ thụ hưởng giữa các hợp tác xã cũng chưa đồng đều.

Năm 2026 là năm đầu tiên vận hành mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, cùng với quá trình sắp xếp lại tổ chức, nhân sự và địa bàn quản lý. Trong giai đoạn chuyển tiếp, việc xác định đầu mối phụ trách kinh tế tập thể tại một số nơi chưa đồng đều; cập nhật dữ liệu, thống kê và theo dõi hoạt động hợp tác xã có lúc chưa kịp thời. Ở chiều ngược lại, bản thân một số hợp tác xã cũng chưa chủ động thích ứng với những thay đổi của pháp luật và phương thức quản trị mới. Việc hoàn thiện hồ sơ pháp lý, tổ chức đại hội thành viên, công khai tài chính, xây dựng phương án kinh doanh, thực hiện đầy đủ quyền và nghĩa vụ của thành viên vẫn là những hạn chế ở một số đơn vị.

Có thể thấy, khó khăn của kinh tế tập thể hiện nay không chỉ đến từ bên ngoài mà còn xuất phát từ chính nội lực của hợp tác xã. Nếu chỉ nhìn vào việc thiếu vốn, thiếu đất hay khó tiếp cận chính sách thì chưa đủ. Căn nguyên sâu hơn là nhiều hợp tác xã chưa có mô hình quản trị phù hợp, chưa xác định rõ thị trường, chưa xây dựng được chuỗi giá trị và chưa phát huy đầy đủ vai trò của thành viên.

Những điểm nghẽn này nếu không được nhận diện và tháo gỡ sẽ làm giảm khả năng tận dụng những cơ hội mới. Ngược lại, nếu coi đây là căn cứ để đổi mới, củng cố lại khu vực kinh tế tập thể thì chính những khó khăn hiện nay có thể trở thành động lực cho một giai đoạn phát triển thực chất và hiệu quả hơn.

Theo Báo Bắc Ninh